Użytkowość rozrodcza krów – problematyka vs. profilaktyka

 

 

 

 

 

 

 

 

Użytkowość rozrodcza krów – problematyka vs. profilaktyka

 Wyniki szeroko prowadzonych badań wskazują na związek pogarszającej się płodności z wysoką wydajnością mleczną krów, a brakowanie z powodu jałowości i zaburzeń w czynnościach układu rozrodczego staje się główną przyczyną usuwania krów ze stada. W Polsce brakowanie krów spowodowane problemami z rozrodem sięga ponad 30%.

Wysokowydajne krowy mleczne doświadczają mniej lub bardziej wyraźnego deficytu energetycznego we wczesnej fazie laktacji, ponieważ dostarczana z paszą energia jest niewystarczająca dla szybko rosnącej produkcji mleka. Ten ujemny bilans energetyczny negatywnie wpływa na płodność i sprawia, że ​​krowy są bardziej podatne na różne choroby, które w rzeczywistości są najbardziej rozpowszechnione we wczesnej fazie laktacji. W tej sytuacji krowy są najbardziej wrażliwe na niedostosowanie praktyk zarządzania stadem. Innymi słowy: praktyki te mogą w wielu przypadkach nie nadążać z genetycznie ustaloną wysoką wydajnością mleka.

Badania pokazują, że około  70–80% wysokowydajnych krów mlecznych ma w okresie okołoporodowym problemy z subkliniczną hipokalcemią, spowodowaną z jednej strony ogromnym wzrostem zapotrzebowania na wapń, związanym z produkcją siary, a z drugiej błędami w żywieniu mineralnym popełniane w okresie zasuszenia (nadmiar potasu i wapnia oraz niedobór magnezu i fosforu). W ich wyniku krowa popada w stan hipokalcemii.

Żywieniowe przyczyn zaburzeń płodności u krów mlecznych

Energia

Niedobór: ujemny bilans energetyczny wpływa na wydłużenie czasu od wycielenia do pierwszej owulacji; opóźnienie pojawienia się rui w wyniku spadku kondycji zwierzęcia

Białko

Niedobór: występowanie cichych ruj, zwiększona podatność na zakażenia układu rozrodczego, opóźnienie inwolucji macicy

Nadmiar: wystąpienie obciążenia energetycznego związanego z detoksykacją amoniaku w wątrobie

Wapń

Niedobór: występowanie trudnych porodów, opóźnienie inwolucji macicy, zatrzymanie łożyska

Witamina A

Niedobór: występowanie wczesnych porodów, zatrzymanie łorzyska

Β-karoten

Niedobór: zaburzenia funkcjonowania ciałka żółtego

 

Wraz ze wzrastającą wydajnością krów mlecznych obserwujemy niepożądany wzrost częstości występowania chorób metabolicznych. Głównie ketozy i kwasicy, które to również przyczyniają się do pogorszenia wskaźników rozrodu w stadach. Należy podkreślić, że choroby metaboliczne to tylko jeden z wielu czynników wpływających na efektywność reprodukcji bydła mlecznego. Poza optymalnym żywieniem zwierząt, szczególnej uwadze należy poddać ocenę wysokiego potencjału genetycznego naszych zwierząt oraz zapewnienie optymalnych warunków bytowych i poddanie analizie, na ile warunki środowiskowe, w których przebywają wysokowydajne krowy odpowiada ich potrzebom.

Do najczęściej występujących problemów z płodnością należą:

  •      zatrzymanie łożyska
  •     anestrus
  •      cysty jajnikowe

    Zatrzymanie błon płodowych ( łac. retentio secundinarum ) u krów jest zaburzeniem ostatniej fazy porodu, które negatywnie rzutuje na stan ogólny zwierząt, ich produkcję mleczną oraz przebieg okresu poporodowego. Licząc od momentu wyparcia płodu, proces oddzielenia się i wydalenia błon płodowych trwa około 6 godzin, wydalanie błon płodowych później niż w ciągu 12–24 godzin uznawane jest za ich zatrzymanie.

 

Przyczyny

  • Błędy żywieniowe wynikające z niedostatecznej

              jakości oraz ilości zadawanej paszy

  • Czynniki infekcyjne, powodujące takie schorzenia

               jak bruceloza, choroba mętwikowa, choroba

               rzęsistkowa, zakaźne zapalenie nosa i tchawicy,

               leptospiroza, mikoplazmoza, histoplazmoza,

               czy zakażenia grzybicze

  • Ciąże mnogie, trudne porody, cesarskie cięcia
  • Wady wrodzone budowy macicy, blizny po

              urazach i zabiegach, nowotwory, zmiany

              pozapalne oraz zrosty kosmków z myometrium

 

Przeciwdziałanie

  • stosowanie środków farmakologicznych mających

             zabezpieczyć macicę przed zakażeniem oraz pomóc

             w wyparciu błon

  • fachowa pomoc w trakcie porodu ze szczególnym

             zachowaniem zasad higieny osób asystujących

             podczas porodu

  • właściwy dobór buhajów do rozpłodu (należy brać

             pod uwagę łatwość wycieleń)

  • monitoring stada w kierunku chorób zakaźnych
  • prawidłowe żywienie zwierząt, zwłaszcza

             niedopuszczanie do otłuszczenia samic

 

 

 

Anestrus lub brak objawów rujowych to jedna z najczęstrzych przyczyn brakowania samic. Brak objawów rujowych może wynikać z przyczyn fizjologicznych bądź patologicznych. Wśród patologicznych przyczyn braku rui największe znaczenie mają acyklia i cicha ruja. Cicha ruja (tzw. anestria), podobnie jak acyklia, występuje stosunkowo często u krów o wysokiej wydajności mlecznej. Cykl jajnikowy jest wówczas zachowany, natomiast owulacja przebiega bez poprzedzających ją wyraźnych, zewnętrznych objawów rui. Zatem krowy pozostają w tym czasie płodne.

Przyczyny

  • Uwięziowy system utrzymania, niedostateczny ruch na świeżym powietrzu
  • Występowanie schorzeń kończyn i racic
  • Utrata kondycji
  • Deficyt energii, białka i mikroelementów w dawce pokarmowej
  • Występowanie zaburzeń hormonalnych
  • Niewłaściwe metody wykrywania rui oraz prowadzenie niedokładnej dokumentacji stada w zakresie rozrodu

 

Przeciwdziałanie

  • Właściwa obserwacja stada
  • Zapewnienie odpowiedniego systemu utrzymania i warunków higienicznych (ważnych z punktu widzenia schorzeń kończyn i racic)
  • Utrzymanie właściwej kondycji krów
  • Diagnostyka stanu zdrowia zwierząt
  • Do stymulacji nieczynnych jajników można używać analogów gonadoliberyny (GnRH) lub specjalnych programów hormonalnych

 

Cysty jajnikowe powstają najczęściej z  nieowulujących pęcherzyków jajnikowych i prowadzą obniżonej płodności, głównie przez zmiany hormonalne jakie powodują. Występują na jajniku przez okres 10 dni lub dłużej i zazwyczaj osiągają wielkość powyżej 25mm.

Przyczyny

  • Predyspozycje genetyczne
  • Problemy w okresie okołoporodowym, np. po przebytym metritis
  • Błędy żywieniowe – nieprawidłowy stosunek wapnia do fosforu; krowy przekarmiane w okresie zasuszania są bardziej podatne na rozwój cyst jajnikowych w kolejnej laktacji
  • Powtarzające się infekcje narządów płciowych

 

Przeciwdziałanie

  • Stosowanie prawidłowego żywienia
  • Kontrola stanu dróg rodnych w kierunku występowania metritis oraz infekcji bakteryjnych i grzybiczych
  • Unikanie nadmiaru estrogenów
  • Gruntowna selekcja krów pod względem zdrowotności jajników

 

Metritis to stan zapalny macicy występujący w trzech formach: poporodowe zapalenie macicy (metritis), kliniczne zapalenie macicy (endometritis) i ropomacicze (pyomeria). Rozpoznawanie poporodowego metritis to głównie stwierdzenie wystąpienia cuchnącego wypływu z pochwy samicy oraz podwyższonej temp. wewnętrznej. Kliniczna forma endometritis objawia się ropnym lub śluzowo-ropnym wypływem z dróg rodnych, często widocznym na ogonie, kroczu lub w postaci kałuży na stanowisku. Niestety ponad połowa krów z zapaleniem bł. Śluzowej macicy nie wykazuje zewnętrznie obecności powstałej wydzieliny. Ropomacicze prawie zawsze wiąże się z obecnością na jajnikach przetrwałego ciałka żółtego. Co, z kolei objawia się zanikiem rui (obecność ciałka rzekomociążowego sprawia, że cykl nie jest zachowany). W niektórych przypadkach u samic widoczny jest wypływ ropny z dróg rodnych.

Przyczyny

  • Wystąpienie uszkodzeń dróg rodnych, będących następstwem trudnego porodu lub nieprawidłowej pomocy osób asystujących podczas porodu
  • Niezachowanie podstawowych zasad higieny podczas udzielania pomocy przy porodzie
  • Wystąpienie zatrzymania łożyska
  • Nieprawidłowa kondycja krów w trakcie porodu

 

Przeciwdziałanie

  • Zapobieganie schorzeniom metabolicznym
  • Właściwy dozór i higiena przy porodzie
  • Szybka interwencja lekarza weterynarii
  • Stosowanie suplementów wzbogaconych o witaminę A, E oraz selen.
  • Stosowanie (zgodnie z zaleceniami lekarza wet. ) domacicznie chemioterapeutyków

 

Strategia zarządzania stadem, w którą wpisują się obserwacja rui, prowadzenie kalendarza rujowego, terminowość i sposób wykonywania zabiegów, przebyte choroby, żywienie, profil zdrowotny oraz stan fizjologiczny samic jest niezwykle ważna w aspekcie planowania i zarządzania rozrodem zwierząt w stadzie. Wszystkie wymienione przed chwilą czynniki mają ścisły związek z wieloma schorzeniami układu rozrodczego i powodzeniem całego przedsięwzięcia jakim jest rozród bydła. Działania zmierzające w kierunku poprawy warunków utrzymania zwierząt, warunków zoohigienicznych, żywieniowych, a także rzetelna obserwacja zwierząt i reagowanie w porę na wszelkie symptomy chorobowe mogą w dużej mierze przyczynić się do polepszenia płodności całego stada.

 

 

Źródło

1. A. Mokhtari i in. Factors affecting the size of ovulatory follicles and conception rate in high-yielding dairy cows. Therio. 2016

2. Z. M. Kowalski. The effect of feeding on the dairy cows fertility. ZW, 2010

3. Fotografia M. Kuczaj

 

 

Autor:

Alicja Mizera

Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu